घृष्णेश्वर

जिल्हा -औरंगाबाद 
श्रेणी  - सोपी 
प्रकार - शिवमंदिर 

औरंगाबादच्या वेरुळ गुंफाजवळ असणाऱ्या घृष्णेश्वर शिवलिंगाची कथा मोठी रोचक आहे. भगवान शंकरांनी चमत्काराने एका मातेला तिचा मृत पुत्र पुन्हा जिवंत करून देऊन शिवशंकर लिंगरूपाने याच ठिकाणी राहील्याचे म्हटले जाते. औरंगाबाद जिल्ह्यात हे मंदिर असून औरंगाबाद पासून ४५ किमी.तर दौलताबाद स्टेशनापासून १५किमी.वर आहे. घृष्णेश्वर देवालय हे भारतातील ज्योतिर्लिंग स्थानापैकी १२वे व शेवटचे स्थान असुन ते स्वयंभू मानले जाते. हे मंदिर एलगंगा नदीच्या तीरावर वसलेले असुन मंदिराशेजारी शिवकुंड नांवाचें सरोवर आहे. घृष्णेच्या प्रार्थनेवरून शंकर येथें स्थिर झाले म्हणून या स्थानाला घृणेश्वर म्हणतात. स्कन्द्पुराण,शिवपुराण,रामायण व महाभारतात श्री घृष्णेश्वराचा उल्लेख आला आहे. सुमारे १५०० वर्षापुर्वी राष्ट्रकुट घराण्यातील राजा कृष्णराजने हे मंदिर बांधले आहे. छोटयाशा दरवाजातून प्रवेश केल्यावर आपण मंदीराच्या प्रांगणात पोहोचतो. मंदिराच्या शिखरावर सोन्याचा कळस आहे. हे मंदिर शिल्पकलेचा उत्तम नमुना असुन याचे शिल्पवैभव कैलासा इतकेच अनुपम आहे. स्तंभावरील कोरीव काम अपुर्व आहे. मुळ दगडी चौथरा सहा हजार आठशे चार चौरस फुट असून अर्धे मंदिर हे लाल पाषाणाचे आहे तर अर्धा भाग गीलाव्याचा दिसतो. मंदिरात नंदीची सुंदर मूर्ती असून खांबावर रामायण व महाभारत, दशावतार आदींचे चिञ रेखाटले आहे. गाभाऱ्यात शिवलिंग असुन पिंडीसमोर पार्वतीची संगमरवरी दगडातील मूर्ती आहे. हे आतून कुंकुमवर्णिय असल्याने मंदिराचे मुळ नाव कुंकुमेश्वर होते. शिवाजीराजाचे आजोबा मालोजीराजे भोसले यांनी या मंदिराचा सर्वप्रथम जीर्णोद्धार केला त्या संबंधीचा एक शिलालेख येथे आहे. इ.स.१७३० मध्ये गौतमीबाई महादेव होळकर यांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार केला तर इ.स. १७९१ मध्ये अहिल्याबाई होळकरांनी एक एकर बागेत शिवालय तिर्थ बांधले. महाशिवरात्रीला येथे मोठी यात्रा भरते. शंकराची पालखी शिवालय तिर्थावर स्नानासाठी आणली जाते. रात्रीच्यावेळी अंलकार पूजेचा सोहळा होतो. श्रावण सोमवारी मोठया प्रमाणावर भाविक दर्शनासाठी येथे येतात. ----------------------- सुरेश निंबाळकर