वर्धनगड हा शिवरायांच्या वास्तव्याने पावन झालेला किल्ला आहे. १६६१ सालच्या ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर महिन्यांच्या काही दिवसांमध्ये महाराजांचे वास्तव्य या गडावर होते. सह्याद्रीच्या महादेव डोंगर रांगेवर भांडलीकुंडल नावाचा जो फाटा आहे त्यावर कोरेगाव व खटाव तालुक्याहच्या सीमेवर कोरगावपासून ७ मैलांवर व साताऱ्याच्या ईशान्येस १७ मैलांवर हा किल्ला बांधलेला आहे. समुद्रसपाटीपासून हा किल्ला १५०० फुट उंचीवर असुन किल्ल्यावरील वर्धनीमातेच्या मंदिरात पंचक्रोशीतील लोकांचा सतत राबता असतो. कोरेगाव-पुसेगाव या हमरस्त्यावरच वर्धनगड नावाचे गाव आहे. गावाच्या पाठीमागेच राखणदार म्हणून वर्धनगड उभा आहे. गावात शिरताच दोन तोफा इतिहासाची साक्ष देत उभ्या आहेत. वर्धनगड गावातूनच किल्ल्याची भक्कम तटबंदी दिसते. आजही किल्ल्याची तटबंदी चांगल्या स्थितीत आहे. पायथ्याच्या वर्धनगड गावातील एका पडक्या वाड्यापासुन किल्ल्यावर जाण्यासाठी एक प्रशस्त वाट आहे. या चढणीला काही बांधीव पायऱ्या आहेत. पहिल्या दहा मिनिटांतच एक भैरोबाचे ठाण आहे. गडाची चढण अत्यंत सोपी असुन ही वाट थेट गडाच्या प्रवेशद्वारापाशी पोहचवते. या वाटेने गडाचा दरवाजा गाठण्यास अर्धा तास लागतो. गडाचे प्रवेशद्वार हे पूर्वाभिमुख असून गोमुखी बांधणीचा दरवाजा आकाराने मात्र लहान असुन सुस्थितीत उभा आहे. दरवाज्यापासूनच किल्ल्याची तटबंदी चालू होते ती संपूर्ण गडाला वळसा घालून परत दरवाजाशी येऊन पोहचते. ही तटबंदी आजही चांगली शाबूत आहे. दरवाजातून आत शिरल्यावर डावीकडेच एक ध्वजस्तंभ आहे. या ध्वजस्तंभाच्या थोडे पुढे गेल्यावर तीन बुरुज सोडुन चौथ्या बुरुजात तटातून बाहेर पडण्यासाठी चोरवाट तयार केलेली आहे. दरवाज्यातून आत शिरल्यावर समोरच एक माठे टेकाड दिसते. यावर चढून जाण्यासाठी दगडाच्या बांधलेल्या पायऱ्या आहेत. या टेकाडावर चढून जातांना वाटेतच एका छोटया घुमटीत हनुमानाची दगडी मूर्ती आहे. पुढे शंकराचे छोटेसे देऊळ लागते. मंदिरात दोन शिवलिंग असुन दोन इतर मुर्ती आहेत. त्याच्याच बाजूला पिण्याच्या पाण्याचे टाके आहे. प्रवेशद्वारापासून टेकाडावर असणाऱ्या मंदिरापर्यंत पोहचण्यासाठी १५ मिनिटे पुरतात. टेकाडावर असणारे मंदिर हे गडदेवता वर्धनीमातेचे असुन मंदिराचा जीर्णोद्धार झाला आहे. मंदिरासमोर फरसबंदी चौथरा बांधलेला आहे. मंदिराचा सभामंडप प्रशस्त आहे. मंदिराच्या गाभाऱ्यात कासवाची सुंदर मूर्ती कोरलेली आहे. मंदिराच्या मागच्या बाजूने टेकाडावरून एक वाट खाली उतरते. या वाटेने खाली उतरतांना वाटेत घरांचे अवशेष तर उजवीकडे पाण्याची जोडटाकी आढळतात. येथून कल्याणगड उर्फ नांदगिरी, महिमानगड, संतोषगड असा बराच मोठा प्रदेशसुद्धा नजरेखाली येतो. संपूर्ण गड फिरण्यास एक तास पुरतो. वर्धनगडाच्या तटावरून फेरफटका मारण्याचा अनुभव प्रत्येकाने घ्यावा असाच आहे. गडावरील वर्धनीमातेचे मंदिरात अंदाजे ८ ते १० जणांची राहण्याची सोय होते. अफजलखानाच्या वधानंतर छ्त्रपती शिवाजी महाराजांनी वर्धनगड बांधला. १२ ऑक्टोबर ते ११ नोव्हेंबर १६६१ शिवाजी महाराज या गडावर मुक्कामाला होते. संभाजी महाराजांच्या वधानंतर ५ मे १७०१ या दिवशी मोगलांनी पन्हाळा जिंकला. त्यानंतर औरंगजेबाने आपले लक्ष्य साताऱ्यातील किल्ल्यांकडे वळवले. मोगल सरदार फतेउल्लाखान याने सल्ला दिला की "बादशहांनी खटावला छावणी करावी म्हणजे पावसाळ्यात चंदन-वंदन व नांदगिरी हे किल्ले जिंकून घेता येतील. औंरगजेबाने मंजुरी दिली. दिनांक ८ जून १७०१ला फतेउल्लाखान आपल्याबरोबर काही सैन्य घेऊन खटावच्या बंदोबस्तासाठी गेला. त्याने खटावचे ठाणे जिंकले. मराठ्यांचा पराभव झाला. यानंतर मोगलांची फौज खटावच्या ठाण्यात जमा होऊ लागली होती. आज न उदया हे सैन्य वर्धनगडाला वेढा घालणार हे निश्चित होते म्हणून वर्धनगडातील मराठ्यांनी किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेल्या लोकांना आक्रमणाची कल्पना देऊन ज्या लोकांना शक्यं होते त्यांना किल्ल्यात नेले. नंतर वर्धनगडाच्या किल्लेदाराने आपला एक वकील फतेउल्लाखानाकडे पाठवला. त्याने सांगितले की किल्लेदाराला प्राणाचे अभय मिळत असेल तर तो मोगलांना किल्ला देण्यास तयार आहे. फतेउल्लाखानाने विनंती ताबडतोब मान्य केले. फतेउल्लाखानाकडे वकील पाठवून किल्ला ताब्यात देण्याची बोलणी करणे हा वेळ काढूपणा होता. मोगलांचा किल्ल्यावर होणारा हल्ला पुढे ढकलणे हा त्यामागचा हेतू होता. किल्लेदाराने किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी सैन्याची जमवाजमव करणे हा त्यामागील हेतू होता. फतेउल्लाखान किल्लेदार आज येईल उद्या येईल म्हणून वाट पहात राहिला पण एकही मराठा सैनिक त्याच्याकडे फिरकला सुद्धा नाही. फतेउल्लाखानाला मराठ्यांचा खेळ लक्षात आला आणि त्याने १३ जून १७०१रोजी किल्ल्यावर हल्ला चढवला. त्याला मराठ्यांनी चोख प्रत्युत्तर दिले. पण यात अनेक मराठे मारले गेले तर अनेकजण जखमी झाले. मोगलानी मराठ्यांच्या चाळीस लोंकाना कैद केले. मग मोगलानी किल्ल्याच्या पायथ्याच्या अनेक वाड्या जाळून टाकल्या. या लढाईत मोगलांचे पण अनेक सैनिक प्राणास मुकले. १९ जून १७०१ला रात्री मराठ्यांनी वर्धनगड सोडला. दि. २२ जून रोजी औरंगजेबचा सामान खात्याचा व्यवस्थापक अली रजा हा वर्धनगडातील मालमत्ता जप्त करण्यासाठी गेला. त्याने किल्ल्यातून सहाशे पंचाहत्तर मण धान्य, चाळीस मण सोरा व बंदुकीची दारू, सहा मोठ्या तोफा व जंबुरक असा माल जप्त केला. त्याच दिवशी औरंगजेबाने किल्ल्याचे नाव बदलून सादिकगड असे ठेवले. वर्धनगड तीन वर्ष मोगलांच्या ताब्यात होता. औरंगजेबाची पाठ फिरताच सप्टेंबर १७०४ मध्ये मराठ्यांनी किल्ला परत जिंकून घेतला व किल्लेदार किशोर सिंगला कैद केले व गडाचे नाव परत वर्धनगड केले. ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यात मोगलांनी किल्ला पुन्हा ताब्यात घेतला. इ.स. १७०७ मध्ये मराठ्यांनी किल्ला परत जिंकून घेतला. इ.स. १८१८ मध्ये वर्धनगड इंग्रजांच्या ताब्यात गेला.

​​​​जिल्हा - सातारा 
श्रेणी  -मध्यम
दुर्गप्रकार - गिरीदुर्ग 

वर्धनगड