जिल्हा - औरंगाबाद   
श्रेणी  - मध्यम   
दुर्गप्रकार - गिरीदुर्ग 

महाराष्ट्रातील किल्ल्यांच्या बाबतीत विचार करता पर्यटक सगळ्यात जास्त भेट देणारे किल्ले म्हणजे रायगड आणि देवगिरी होय. पण याच देवगिरीपासून काही अंतरावर असणारा भांगशीगड मात्र कुणालाही माहीत नाही. भांगशीगडाची उंची समुद्रसपाटीपासून २७०० फूट असुन हा गड चारीबाजूंनी असणाऱ्या कातळ कड्यांमुळे लक्षवेधी ठरतो. या गडावरील सर्व वास्तू कातळात कोरून तयार करण्यात आल्या आहेत. गडाला येथील पंचक्रोशीत भांगसाईगड या नावानेही ओळखले जाते. औरंगाबाद देवगिरी मार्गावरच हा गड असून देवगिरी व हा गड वगळता या परिसरात विशेष असा कोणताही डोंगर नाही. भांगशीमाता किंवा भांगसाईगड औरंगाबादपासून १४ कि.मी. अंतरावर आहे. गडावरील कातळात कोरून काढलेल्या भूयारात असलेल्या भांगसाई देवी मंदिरामुळे औरंगाबाद परिसरातील लोक या गडाला भांगसाईगड या नावाने ओळखतात. औरंगाबाद-देवगिरी रस्त्याने जाताना घाटाच्या अलीकडे उजवीकडे शरणपूर फाटा आहे. तेथून खाजगी वहानाने गडाच्या पायथ्यापर्यंत जाता येते. पायथ्यापासून गडावर जाण्यासाठी ३० मिनीटे लागतात. अजिंठा डोंगर रांगेपासून वेगळा झालेला हा डोंगर आजूबाजूच्या सपाट परीसरामुळे उठून दिसतो. भांगशीगड पायथ्यास एक आश्रम असुन सध्या तेथे नवीन मंदीर उभारण्याचे काम चालू अ्राहे. गडाच्या उजवीकडच्या टोकावर वर जाण्यासाठी सिमेंटच्या पायऱ्या आहेत. त्या पायऱ्यांनी गडचढाई सुरू केल्यानंतर २० मिनिटात आपण उजव्या बाजूला कातळात खोदलेल्या गुहेजवळ येऊन पोहोचतो. ही गुहा पाहून पुढे गेल्यावर काही कातळ कोरीव पायऱ्या दिसतात आणि खरा गड सुरू होतो. कातळ फोडून तयार केलेला जिना पार करत कातळात कोरलेल्या उत्तराभिमुख प्रवेशव्दारातून आपला गडमाथ्यावर प्रवेश होतो. प्रवेशव्दाराची कमान मात्र उध्वस्त झालेली आहे. प्रवेशव्दाराच्या डाव्या बाजूस तटबंदीचे अवशेष आहेत. गड पूर्व-पश्चिम पसरलेला असून गडाची लांबी रुंदी ९५०x११० फुट आहे तर गडाचे क्षेत्रफळ २ एकर इतके आहे. गडावर प्रवेश केल्यावर समोरच भांगसाई देवीच्या मुळ भुयारी मंदिरावर बांधलेले नविन मंदिर दिसते. भांगसाईदेवी मंदिराकडे जाताना मंदिरासमोर एक अर्धवट बुजलेल खांबटाक पहायला मिळते. भांगसाईदेवी मंदिराच्या भुयारात कातळकोरीव पायऱ्यांच्या मार्गाने गेल्यावर शेंदूर फासलेली देवीची मूर्ती दिसते. देवीची ही गुहा दगडी खांबांनी तोललेली असून तिच्या कोपऱ्यातील एका झरोक्यातून लागूनच असणाऱ्या दुसऱ्या गुहेत रांगत जाता येते. ही गुहा म्हणजे प्रचंड मोठे खांबटाके असून कातळात कोरुन काढलेल्या या गुहेला २५ खांब आहेत. ही गुहा दोन स्तरात खोदलेली आहे. पाणीसाठ्याच्या एका बाजूला थोड्या उंचीवर कातळातच विश्रांती कक्ष खोदून काढण्यात आला आहे. या रचनेमुळे उन्हाळ्याच्या दिवसात गडावरील शिबंदीला पाणी आणि थंडावा एकाच ठिकाणी उपलब्ध होत असे. या खांब टाक्यास दक्षिण बाजूनेही उतरण्यासाठी पायऱ्यांचा मार्ग आहे. या गुहेच्या उजव्या कोपऱ्यात गणपतीची मुर्ती, शिवलिंग व नंदी ठेवलेले आहेत. त्यांच दर्शन घेऊन गुहेच्या दक्षिणेकडील मुखातून बाहेर पडावे. भांगसाई देवीच्या मंदिरामागे एक कोरड टाक आहे. गडावर कडेच्या बाजूने काही गुहा खोदलेल्या असुन त्यांत पाण्याचे साठे आहेत. कातळ तासून कोरलेले खांब हे या टाक्यांचे आकर्षण आहे. तेथून पुढे गेल्यावर डाव्या हाताला वळून खाली उतरावे. येथे गडाच्या दुसऱ्या दक्षिणाभिमुख दरवाजाचे अवशेष पहायला मिळतात. या दरवाजा समोरच कातळात खोदलेल्या वरचा दगड पडल्यामुळे बुजलेल्या गुहा आहेत. हा दरवाजा पाहून परत गडमाथ्यावर यावे. हे पाहून पुढे गेल्यावर कातळात खोदलेले एक टाके लागते. या टाक्याच्या आतील बाजूच्या कातळाच्या पोटात चार दगडी झरोके खोदण्यात आले असून त्याच्या आतमध्ये पाण्याचा साठा आहे. या टाक्याच्या बाजूला कातळात कोरलेल शिवलिंग व नंदी आहे. या मूर्तींच्या पुढच्या बाजूस आणखी दोन मोठी पाण्याची टाकी व त्यांना लागूनच एक बैठ घर बांधलेल आहे. यातील एका टाक्यात मध्यभागी आणखी एक लहान टाके खोदलेले दिसते. येथून गडाच्या उत्तर बाजूच्या काठाकाठाने पुढे जाताना गडावरून खाली उतरणाऱ्या पायऱ्या लागतात. त्या उतरून खाली गेल्यावर कातळाच्या पोटात तीन दालन असलेल खांबटाक कोरलेल आहे. या टाक्यासमोरील भिंतीत एक गोल झरोका कोरलेला आहे. ही कोठारे पाहून वर यायचे व किल्ल्याचे पश्चिम टोक पाहून प्रवेशव्दाराकडे परत फिरायचे. या ठिकाणी आपली गडफेरी पूर्ण होते. गडफेरीसाठी साधारण तासभर लागतो. गडावरून औरंगाबाद टेकड्या व पश्चिमेला देवगिरीचा मुलुख दिसतो. भांगसी गडाचा इतिहास उपलब्ध नाही. देवगिरी या राजधानाच्या गडाशी जवळीक व गडावर कातळात खोदलेली टाकी व गुहा पहाता हा गड ७ व्या किंवा ८व्या शतकात देवगिरीच्या संरक्षणार्थ उभारला असावा. भांगसाई देवी समितीने भूयारी मंदिरावर नविन मंदिर व गडावर जाण्यासाठी पायऱ्या बांधल्याने गडावर औरंगाबाद परिसरातील लोकांचा वावर वाढला आहे परंतू औरंगाबादला येणाऱ्या पर्यटकांना मात्र या किल्ल्याची फारशी माहिती नाही.------------------------सुरेश निंबाळकर

भांगशीगड