रत्नागिरी जिल्ह्यात दापोलीजवळ मंडणगड हे किल्ल्याच्या नावाचेच तालुक्याचं गाव. या गावाच्या मागील टेकडीवर पूर्वीच्या वैभवशाली इतिहासाची साक्ष देणारा मंडणगड किल्ला उभा आहे. रत्नागिरीतील सर्वात प्राचीन किल्ला म्हणून मंडणगडचा उल्लेख केला जातो. मंडणगड गावाच्या बस स्थानकापासून सरळ जाणारा रस्ता थेट गडमाथ्यावर जात असल्याने किल्ला सहजपणे पहाता येतो. मंडणगडाचा विस्तार ब-यापैकी मोठा असून किल्ला दोन शिखरांत विभागला आहे. समुद्रसपाटीपासून १२०० फुट उंच असणाऱ्या या किल्ल्याचे क्षेत्रफळ सुमारे २२ एकर असून गडाच्या पश्चिमेला खोल दरी आणि पायथ्याशी पाले हे गाव आहे. उजव्या बाजुच्या थोडयाशा उंच असणाऱ्या शिखरावर पाण्याच एक टाके असुन बाकी सर्वत्र झुडपे वाढली आहेत. डाव्या बाजुच्या काहीशा सपाट शिखरावर मात्र आजही किल्ल्याचे काही अवशेष तग धरून उभे आहेत. गाडी रस्त्याने गडावर प्रवेश करताच तुरळक तटबंदी आपले स्वागत करते. आत आल्यावर डावीकडे गणपतीचं जिर्णोध्दारीत मंदिर आहे. मंदिराच्या समोरच एका उध्वस्त वास्तुचे अवशेष दिसुन येतात तर मागील बाजुस पाण्याने भरलेला एक मोठा तलाव आहे. कातळात कोरलेल्या या तळ्यात बारमाही पाणी असते. इथुन पुढे जाताना वाटेच्या डावीकडे एक कमान कोरलेला दगड असुन उजव्या बाजुस दुसरा मोठा तलाव दिसुन येतो. थोडे अजुन पुढे जाताच उजव्या बाजुस दोन कबरी दिसुन येतात. या वाटेने आपण गडाच्या उत्तर भागातील उंच सपाटीवर येतो. या भागात गडाचे सर्वात जास्त अवशेष दिसुन येतात. या ठिकाणी किल्लेदाराच्या वाड्याचे जोते व त्यातील अर्धवट बुजलेले तळघर आढळते. या जोत्याला लागूनच एक विहीर असुन या विहिरीत बारमाही पाणी असते. विहिरीच्या पलीकडील भागात एका चौथऱ्यावर ८ फूट लांबीची एक तोफ ठेवलेली आहे. १९९४ मध्ये गडावर खोदकाम करीत असताना ही तोफ सापडली. गडाच्या या अंतर्गत भागात ढासळलेला एक बुरुज असुन गडाच्या आतील भागावर नजर ठेवण्यासाठी त्याचा वापर होत असावा. गडावर मोठया प्रमाणावर दिसणारी उध्वस्त जोती व दोन मोठे तलाव यावरून गड नांदत असताना गडावर मोठया प्रमाणात वस्ती असावी. गडाच्या या पूर्व टोकाला उध्वस्त तटबंदी आणि काही कोरीव दगड अस्ताव्यस्त विखुरलेले दिसुन येतात. गडाची तटबंदी आजही काही ठिकाणी शिल्लक आहे. या सपाटीवरून परत येताना तळ्याच्या पुढे व बंद पडलेल्या शाळेच्या मागील बाजुस एक समाधी व धान्याचे कोठार आढळते. गडावरुन स्वच्छ वातावरणात सावित्री नदीचे पात्र, रायगड व वरंधा घाट परिसर दिसतो. संपूर्ण किल्ला व्यवस्थित भटकायला दोन तास लागतात. प्राचिनकाळी छोट्या गलबतांमधून व्यापार चालत असे. अशी गलबते नदीतून खोलवर आत आणता येत. समुद्राच्या तुलनेत नदीचे पाणी स्थिर असल्यामुळे नदीच्या काठावरुन मालाची चढ उतार करणे सोपे जात असे. सावित्री नदी बाणकोट जवळ समुद्राला मिळते. त्यामुळे प्राचिन काळी या नदीतून परदेशांशी व्यापार चालत असे. या व्यापारी मार्गाचे रक्षण करण्यासाठी १२व्या शतकात कोल्हापूर प्रांतावर राज्य करणारा राजा भोज याच्या कारकिर्दीत बाणकोट व मंडणगड या किल्ल्यांची निर्मिती करण्यात आली. त्यानंतर विजापुरच्या आदिलशाही काळात या किल्ल्याची डागडुजी करण्यात आली. १६६१ साली हा किल्ला जसवंतराव दळवी या आदिलशहा सरदारच्या ताब्यात होता. शिवाजीराजे पन्हाळ्यात अडकुन पडले असता याच दळवींनी विशाळगडाला वेढा दिला होता. उंबरखिंडीत कारतलबखानाचा पराभव करून महाराज दाभोळकडे निघाले असता शिवाजी महाराज येत आहेत हे समजताच जसवंतराव दळवीं मंडणगड व आपली जहागिरी सोडून शृंगारपूरला पळून गेला व महाराजांना न लढताच हा किल्ला मिळाला. नंतर काही काळ हा किल्ला सिध्दी व नंतर आंग्य्रांकडे होता. इ.स.१८१८ मध्ये कोकणातील इतर किल्ल्यांप्रमाणे या किल्ल्याचा ताबा ब्रिटिशांकडे गेला. मंडणगड हे तालुक्याचे ठिकाण किल्ल्यापासून ४ कि.मी.वर आहे. मुंबई-गोवा महामार्गावर महाडच्या अलिकडील टोळ फाट्यावरुन आंबेत-म्हाप्रळ मार्गे मंडणगडला जाता येते. --------------सुरेश निंबाळकर

जिल्हा -रत्नागिरी  
श्रेणी  - सोपी 
दुर्गप्रकार- गिरीदुर्ग

मंडणगड