सह्याद्रीची मुख्य रांग महाराष्ट्रामध्ये दक्षिणोत्तर पसरलेली आहे. या रांगेत सर्वात दक्षिणेकडील किल्ला म्हणजे पारगड किल्ला होय. गोवा, महाराष्ट्र व कर्नाटक ह्या तीन राज्यांच्या सीमेवर हा किल्ला येतो. कोल्हापूर जिल्ह्यातील चंदगडपासून ३१ किमीवर हा किल्ला उभा आहे. कोल्हापूरहून थेट किंवा बेळगावमार्गे चंदगड गाठायचे. चंदगड वरून इसापूर अशी एसटी आहे. इसापूरहून थेट पारगडावर जाता येते. चंदगडवरून पारगड एसटी आपल्याला थेट पारगडच्या पायथ्याशी आणून सोडते. गडाचा पसारा साधारण ४८ एकरांचा आहे. उत्तर, पूर्व व पश्चिमेकडे असलेले कातळकडे ह्या गडाला नैसर्गिक संरक्षण देतात. दक्षिणेकडेही खोल दरी आहे ज्यामुळे एका ठराविक वाटेनेच वर येता येते. या रस्त्याने गडाचा उत्तरेकडील कडा डावीकडे ठेवून पुढे गेल्यावर डाव्या हाताला गडाचा शिवकालीन पायऱ्याचा राजमार्ग लागतो. सरळ जाणारी सडक घोडवाटेने सर्जा दरवाजा मार्गे गडावर जाते व उजवीकडून गोव्याला जाते. वर जाताना नुकत्याच बांधलेल्या ७५ पायऱ्यांनंतर शिवकालीन बांधलेल्या २०० पायऱ्या चढून गेल्यावर नष्ट झालेल्या दरवाजातून आपला गडप्रवेश होतो. समोर सपाटीवर तुटक्या तोफांचे अवशेष व डौलाने फडकणारा भगवा ध्वज आपले स्वागत करतो. गडावर प्रवेश करताच ३ तोफा आपले स्वागत करतात. डाव्या हातास मारुतीचे मंदिर आहे. सव्वा मीटर उंचीची हनुमान मूर्तीचे वैशिष्ठ्य म्हणजे ह्या हनुमानाला भिकबाळी घातली आहे. मंदिरा समोरच घडीव दगडातील समाधी आहे. हे घडीव दगडामध्ये बांधलेले स्मारक कोणातरी महत्वाच्या व्यक्तीचे असावे. पुढे गेल्यावर पारगडवासियांची ३० ते ४० घरांची वस्ती आहे. पायवाटेने पुढे गेल्यावर शाळा व त्यासमोर गडाची सदरेची जागा आहे. गडावरची सदर आता अस्तित्वात नाही पण त्याची जोती अजूनही दिसतात. ह्या ठिकाणी या सदरेवर शिवरायांचा पूर्णाकृती कांस्य पुतळा उभारला आहे. पुढे गेल्यावर उजव्या हातास गडकऱ्यानी अत्यंत जिद्‌दीने जिर्णोध्दार केलेले भवानी मातेचे भव्य मंदिर लागते. या मंदिराच्या गाभाऱ्यात शिवकालीन मूळ दगडी मंदिर आहे. या मंदिरातील भवानी मातेची मूर्ती नेपाळच्या गंडकी शिळेपासून तयार केली असून, ती प्रतापगडच्या भवानी मातेची आठवण करुन देते. अतिशय रेखीव अशी एक मीटर उंचीची भवानी देवीची मूर्ती शिल्पकलेचे उत्तम उदाहरण आहे. नव्याने बांधलेले मंदिर भव्य असून नव्याने शिखर व सभामंडप बांधण्यात आला आहे. मंदिराच्या सभामंडपात शिवकालातील अनेक प्रसंग चितारलेली चित्रे लावली आहेत. भवानी मंदिरापलिकडे प्राचिन गणेश मंदिर आहे. गणेशाची मूर्ती साधारण पेशवे काळातली वाटते. माघ महिन्यात इथे वार्षिक सण साजरा केला जातो. दसऱ्यालाही इथे मोठा उत्सव असतो. दोन्ही दिवशी आसपासच्या गावातील लोक इथे दर्शनासाठी येतात. गडाच्या तट फेरीस सुरवात केल्यावर आपणांस गुणजल, महादेव, फाटक व गणेश तलाव लागतात. गडावर एप्रिल मेमध्येही पाणी भरपुर उपलब्ध असते. गडावर शिवकालीन १७ विहिरी आहेत, पैकी ४ चांगल्या अवस्थेत आहेत बाकी बुजलेल्या अवस्थेत आहेत. तटाच्या पश्चिमोत्तर फेरफटक्यात आपणास भालेकर, फडणीस व महादेव असे ३ डौलदार बुरुज दिसतात. याशिवाय माळवे, भांडे, झेंडे बुरुज अशी नावे असलेले आणखी बुरुजही गडास आहेत. गडाच्या उत्तरेकडील बाजूस दरीच्या काठावर महादेव मंदिर आहे. मुलांच्या खेळण्याच्या पटांगणा पलिकडे तुळसाबाई माळवे यांची १६८० मधील समाधी आहे. सन १६८० मध्ये तिचा नवरा युद्धात मेल्यावर ती सती गेली असे ह्यावरुन कळते. तर गडाखालील मिरवेल या गावात घोडदळ पथकाचे प्रमुख खंडोजी झेंडे यांच्या पत्नी म्हाळसाबाई यांचे स्मारक आहे. .गडाचा विस्तार मोठा असुन छोटया मोठ्या बऱ्याच वास्तू आहेत् त्यामुळे गड निवांतपणे फिरायला साधारण २ ते ३ तास लागतात. कोकण घाटमाथ्याचा हा परिसर दाट जंगलाने वेढलेला असुन आपल्याला जावळी खोऱ्याची आठवण आल्याशिवाय रहात नाही. आधी संपर्क साधला तर गडावर राहण्याची व खाण्याची घरगुती व्यवस्था होते. रात्री गडावरून दूरवर वेंगुर्ल्यातील विजेचे लुकलुकणारे दिवे दिसतात. १६७६ मध्ये पोर्तुगीजावरील स्वारीवरुन परत येताना शिवरायांनी हया डोंगराचे भौगोलिक स्थान व महत्व ओळखले आणि पोर्तुगीज, अदिलशहा व सावंतवाडीचे खेम सावंत यांच्यावर कायमची जरब बसविण्यासाठी हा किल्ला वसविला. या मोक्याच्या किल्ल्यावर त्यांनी तानाजीचा मुलगा,रायबा मालुसरे याला किल्लेदार म्हणून नेमले. गडाची वास्तुशांत व गडप्रवेश यासाठी महाराजांचा या गडावर निवास होता. त्यावेळी किल्लेदार रायबा मालुसरे व त्याच्या सहकाऱ्याना राजांनी आज्ञा केली की, ‘चंद्र सुर्य असेतो, गड जागता ठेवा’. राजांच्या या आज्ञेचे पालन या गडावरील मावळयांनी आजपर्यंत केले आहे. स्वराज्यातील पार टोकाचा किल्ला म्हणून याचे नाव "पारगड" ठेवण्यात आले. ह्यानंतर जवळपास दोनशे वर्ष हा मराठ्यांकडेच राहिला. सन १६८९ मध्ये औरंगजेबचा मुलगा मुअज्जम व खवासखान ह्याने वाडीकर सावंताच्या मदतीने ह्या किल्ल्यावर हल्ला केला. गडावरील ५०० मराठ्यांनी हा हल्ला परतवून लावला. पण या लढाईत तोफखान्याचे प्रमुख विठोजी माळवे यांना वीरमरण आले. त्यांची समाधी गडावर आहे. नंतरच्या काळात पारगड करवीरकर छत्रपतींच्या ताब्यात गेला. गडावर उत्पन्नाचे साधन नसल्यामुळे ब्रिटीशांनी सुरु केलेला तनखा, गडावरील मावळ्याच्या कुटुंब प्रमुखाला १९४९ सालापर्यंत मिळत होता. परंतु भारत सरकारने तो खंडीत केला व तेव्हापासून सर्व गडकरी गडावर कोणतेही उत्पन्नाचे नसल्यामुळे अत्यंत प्रतिकुल परिस्थितीतही गडावर स्वाभिमानाने दिवस काढत आहेत. पारगडावर नरवीर तानाजी मालुसरे यांचे ११ वे वंशज बाळकृष्ण मालुसरे, शेलार मामांचे वंशज कोंडाजी शेलार, शिवकाळातील तोफखान्याचे प्रमुख विठोजी माळवे यांचे वंशज कान्होबा माळवे इत्यादी वास्तव्यास आहेत. बाळकृष्ण मालुसरे व्यवसायानिमित्त बेळगावला असतात. त्यांचेकडे तानाजींची तलवार व शिवरायांच्या गळयातील सामुद्री कवडयांची माळ जतन केलेली आहे. अशा फक्त ५ माळा महाराष्ट्रात उपलब्ध असून, त्या सातारच्या राजवाडयात, प्रतापगडावरील भवानीच्या गळयात, कोल्हापूर महालक्ष्मीच्या गळयात व तुळजापूरच्या भवानीच्या गळयात आहेत. माघी महिन्यातील उत्सवात व दसर्याच्या उत्सवात गडावरील मावळे आपल्या पूर्वजांची शस्त्रास्त्रे प्रदर्शित करतात. शेलारमामा, रायबा मालुसरे व इतर शूर मराठी माणसांच्या पिढ्यांनी तो इतके वर्ष लढवला. सन २००२ मध्ये विद्यमान गडकऱ्यानी सरकार दरबारी केलेल्या अथक प्रयत्नाने गडावर जाण्यासाठी थेट डांबरी रस्ता तयार करण्यात आला आहे.

जिल्हा - कोल्हापूर   
श्रेणी  - मध्यम   
दुर्गप्रकार - गिरीदुर्ग 

पारगड