एके काळी पोर्तुगीजांच्या ताब्यात असलेल्या उत्तर कोकणातील भूप्रदेशात मुंबई या परिसराचा समावेश होत होता. हा परिसर मराठी भाषेत फिरंगाण या नावाने ओळखला जात असे. फिरंगाणातील बहुसंख्य किल्ले हे पाश्चिमात्यांनी उभारलेले आहेत. या किल्ल्यांची काही खास स्थापत्यशैली होती. फिरंगाणाचा इतिहास लक्षात घेता किल्ल्यांचे जे प्रयोजन होते तेच साध्य करण्यासाठी काही ठिकाणी एकाकी बुरुजांची तर काही ठिकाणी , चौक्यांची योजना पोर्तुगीजांनी केल्याचे लक्षात येते. मुंबई परिसरात आजही ऐतिहासिक वारसा जपत चांगल्या स्थितीत काही किल्ले उभे आहेत. मुंबई परिसरातील हे किल्ले एकेकाळी पोर्तुगिजांच्या व नंतर ब्रिटीशांच्या ताब्यात होते. आज आपण भेट देणार आहोत वरळी परिसरातील वरळी किल्ल्याला. वरळी कोळीवाड्यामध्ये आदर्श नगरच्या बसस्टॉपवरुन समुद्र किनाऱ्याकडे जाणारी एक अरुंद गल्ली लागते. या गल्ल्लीतून सुमारे दहा मिनिटे चालल्यानंतर वरळीचा किल्ला लागतो. वरळी बेटाच्या भूशिरावर असलेल्या छोट्याशा टेकडीवर पोर्तुगीजांनी वरळीचा किल्ला १५६१ साली बांधला. तळभागाकडे अधिकाधिक जाड होत जाणाऱ्या तटबंदीच्या भिंती, किल्ल्याच्या दक्षिणेस असलेला त्रिकोणाकृती बुरुज व या बुरुजावर घंटा बांधण्यासाठी असलेला मनोरा ही खास पोर्तुगीज स्थापत्याची वैशिष्ट्ये या किल्ल्यामध्ये दिसून येतात. मुंबई बेटांसोबत १६६५ साली हा किल्लाही ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला. मुंबईच्या बेटांवर एकूण ११ किल्ले होते. ह्या किल्ल्याचा उपयोग समुद्रीमार्गाने होणाऱ्या व्यापारावर लक्ष ठेवण्यासाठी व संरक्षणासाठी केला गेला. वरळीचे समुद्रात शिरलेले भूशिर, माहीमचा किल्ला व बांद्रयाचा किल्ला ही तीन ठिकाणे मिळून इंग्रजी U या अक्षरासारखा आकार तयार होतो. ह्या ठिकाणच्या नैसर्गिक अंतर्वक्र भूशिरामुळे येथील समुद्र नेहमीच शांत असतो. त्यामुळे ह्या भागात छोटे मचवे, जहाजे, पडाव यांची मोठ्या प्रमाणावर वाहतूक होत असे. वरळीच्या टेकडीवर असलेल्या ह्या किल्ल्याची डागडुजी पुरातत्व खात्याने केली आहे. त्यामुळे किल्ला सुस्थितीत आहे. छोट्या दरवाज्याने किल्ल्यात प्रवेश केल्यावर त्या दरवाज्याच्या माथ्यावर घंटा बांधायचा छोटा टॉवर आहे. मुंबईतल्या इतर कोणत्याही किल्ल्यावर न आढळणारा पाण्याचा स्त्रोत या किल्ल्यावर आढळतो. किल्ल्यात पाण्याची विहीर असून त्याच्या बाजूला अलिकडे बांधलेले छोटे मंदिर व व्यायामशाळा आहे. किल्ल्याच्या तटावर जाण्यासाठी जीना बांधलेला आहे. ह्या जिन्याने किल्ल्याच्या तटबंदीवर जाता येते. किल्ल्याच्या तटबंदीवरुन बांद्रा, माहीम पर्यंतचा प्रदेश दृष्टीक्षेपात येतो. किल्ल्याच्या बाहेर समुद्रकिनारी तोफांसाठी बांधलेले ३ चौथरे दिसतात. १७व्या शतकाच्या अखेरीस समुद्री चाच्यांचा वाढलेल्या उपद्रवाला आळा घालण्यासाठी इंग्रजांनी तोफांची योजना केली होती. या किल्ल्यावरून वरळी-बांद्रे सागरी पुल पाहता येतो. किल्ला छोटा व आटोपशिर असल्याने अर्ध्या तासात सहज पाहून होतो.

​जिल्हा -मुंबई  
श्रेणी  - सोपी 
दुर्गप्रकार-सागरी किल्ला

वरळी किल्ला