जिल्हा - धुळे 
श्रेणी  - मध्यम   
दुर्गप्रकार - गिरीदुर्ग

लळिंग

नाशिक-आग्रा महामार्गावर धुळ्यापूर्वी ८ किमी अंतरावर लळिंग गावात दुर्ग अवशेषांनी संपन्न असा लळिंगचा किल्ला आहे. समुद्रसपाटीपासून १८०० फुट उंचीवर तर पायथ्या पासुन साधारण ६०० फुट उंचीवरील हा किल्ला बागलाण व खानदेशाच्या सीमारेषेवर उभा असुन भामेर नंतर खानदेशातील सर्वात उंच किल्ला आहे. उत्तर महाराष्ट्रातील सुंदर किल्ल्यांपैकी एक असणारा हा किल्ला मध्ययुगीन कालखंडात खानदेशाची राजधानी होता. गडावर जाण्यासाठी २ वाटा आहेत पण बरेच पर्यटक गावातील मुख्य वाट वापरतात. गावात काळ्या पाषाणात बांधलेले मुखमंडप सभामंडप सारे पडून केवळ गर्भगृह शिल्लक असणारे प्राचीन शिवमंदिर आहे. शिल्लक भिंती, त्यावरील कलात्मक कोनाडे, दरवाजावरील नक्षीकाम हे सारे आजही मंदिराचे प्राचीन वैभव दाखवते. मंदिराच्या मागे एक पाण्याची टाकी असुन या टाकीच्या खालुन गडावर जाणारी वाट आहे. गडावर पाण्याची सोय नसल्याने पुरेसा पाणीसाठा जवळ ठेवावा. स्थानिकांची गडावर ये-जा असल्याने गडावर जाणारी वाट मळलेली असुन गडावर जाण्याचा वाटेवर दिशा दर्शक खुणा केलेल्या आहेत. खालुन बघताना गडाचा उजवीकडचा पांढरा विशाल बुरुज आपले लक्ष वेधून घेतो. येथून किल्ला व तटबंदी उजवीकडे ठेवत वर जायचे. वाटेवर अनेक खुरटी झाडे आहेत. साधारणत: अर्ध्या तासाच्या चढाईनंतर पावसाच्या पाण्याच्या माऱ्याने तुटलेल्या दगडी पाय-या लागतात. त्या चढून गेले की समोरच एक थडगे व टाके दिसते. या ठिकानी पायवाटेच्या दोन्ही बाजूस दगडाचे ढिगारे पडल्याचे दिसतात. हा गडाचा दरवाजा असावा. किल्ल्याचे साधारणपणे दोन भाग पडतात एक बालेकिल्ला तर दुसरा माची. इथुन डावीकडील वाट बालेकिल्ल्याकडे जाते तर उजवीकडील वाट किल्ल्याच्या माचीवर जाते. डावीकडून पुढे गेल्यावर वाटेत चार-पाच कातळात कोरलेल्या गुहा दिसून येतात. या गुहा गडाचे प्राचीनत्व सिद्ध करतात. साठवण्यासाठी वा राहण्यासाठी या गुहांचा वापर होत असावा. यापैकी काही गुहांमध्ये रहाता सुध्दा येते. येथून डाव्या बाजूचा रस्ता तटबंदीच्या बाहेर जातो तर उजवा रस्ता तटबंदीकडून थेट मुख्य दरवाजाकडे जातो. गुंहा मागे टाकुन आपण किल्ल्याच्या पडझड झालेल्या मुख्य दरवाजापाशी येऊन पोहोचतो. दरवाजाच्या उजव्या बाजूला भिंतीवर एक व्यालशिल्प कोरलेले दिसते. महाराष्ट्रातील अनेक ऐतिहासिक वास्तूंवर दिसणारा हा काल्पनिक पशू. मगर, सिंह, वाघ, कुत्रा अशा अनेक प्राण्यांच्या संयोगातून तयार झालेला. हे शिल्प विविध कालखंडात आणि हिंदू-मुस्लीम अशा दोन्हीही स्थापत्यावर दिसते. समोरच गडाची सदर असून आजमितीस त्या वास्तूची भिंत व देवळ्या तेवढय़ा शाबूत आहेत. येथून वर आल्यावर उजवीकडे गडाची तटबंदी व बुरुज त्याच्या माथ्यावर तोफेचा गोल कट्टा पाहायला मिळतो. या तोफेच्या माऱ्यात गडाच्या या उत्तर बाजूच्या खालचा सर्व टप्पा येतो. या बुरुजावरून खाली पाहिल्यास एक बांधीव पण सध्या कोरडा पडलेला तलाव व त्याच्या काठावर असलेली घुमटाकार वास्तू आपले लक्ष वेधून घेते. गड पायथ्यापासून चढताना सतत एक सज्जाची कमानीयुक्त भिंत आपल्याला दिसते ती याच ठिकाणी नजरेस पडते. मुस्लीम स्थापत्यशैलीतील हे बांधकाम विटांचा व चुन्याचा वापर करून केलेले आहे. बाहेरून भव्य वाटणाऱ्या या वास्तूची आतील बाजू पडलेली असल्याने तिचा अंदाज येत नाही. समोरच नव्याने ध्वजस्तंभ उभारलेला आहे. येथुन मुंबई-आग्रा महामार्ग व धुळे शहराचे दर्शन होते तसेच वातावरण स्वच्छ असताना सोनगीरचा किल्लाही दिसतो. या बुरुजापलीकडे गडाच्या सुंदरतेत भर घालणाऱ्या पाच-सहा चर्या पाहून पुन्हा दरवाजापाशी येउन डाव्या वाटेने किल्ल्याच्या दुस-या भागाकडे जाता येते. वाटेत कातळात तयार केलेली पाण्याची तीन टाकी असुन त्यात उन्हाळ्यात ब-याच काळापर्यंत पाणी असते. या पाण्याला कुबट असा वास येत असला तरी पिण्यासाठी हेच पाणी वापरले जाते परंतु हे पाणी पिण्यायोग्य वाटत नाही. येथून पुढे बालेकिल्ल्याचे पठार सुरु होते. या ठिकाणी राहत्या घरांचे पडीक अवशेष नजरेस पडतात. किल्ल्याच्या मुख्य पठारावर आणखी काही पाण्याची टाकी कातळात तयार केल्याची दिसतात. पठाराच्या चहूबाजुंना तटबंदी असुन चर्या पहायला मिळतात. काही ठिकाणी महिरपी युक्त तटबंदी सुध्दा आढळते. लळिंग किल्ल्याच्या कातळ माथ्यावर जेथे गरज आहे तेथेच तट बांधण्यात आला असून काही ठिकाणी तटबंदीशिवाय बांधण्यात आल्या आहेत. कमानींच्या या पाकळय़ांमधून दक्षिण-पश्चिमेकडील पिसोळगड, कंक्राळा, डेरमाळ, गाळणा अशी अनेक दुर्गशिखरे डोकावतात. पठारावरच एक टेकाड उंचावलेले आहे. या टेकाडाच्या पोटात अनेक गुहा खोदलेल्या असुन किल्ल्यावर अशा गुहांची संख्या बरीच दिसून येते. टेकाडावर चढून गेल्यावर एक चुनेगच्ची बांधकाम असलेली दारुकोठाराची इमारत लागते. या कोठाराच्या मागच्या बाजूला पाण्याचा मोठा खंदक असुन कातळकोरीव तीन पाण्याची टाकी आहेत. या पाण्याच्या टाक्यांना लागून एक काळ्या दगडातील बांधीव चौकोनी कुंड आहे. समोरच ललितामातेचे एक छोटेखानी मंदिर आहे. किल्ल्यावर राहण्याची वेळ आली तर या मंदिराचा वापर करता येतो. परंतु, येथे केवळ दोनच जण राहू शकतात. मंदिरासमोर अनेक चौथरे असून त्यातील एक राजवाडय़ाचा चौथरा आहे. गडाच्या काठाकाठाने लळिंग किल्ल्याच्या पश्चिमेकडील चोर दरवाज्यात पोहोचायचे. हा छोटा दरवाजा त्याच्यात घेऊन जाणारा दगडी जिना व त्याची तटबंदी आजही चांगल्या स्थितीत उभी आहे. या गुप्त दरवाजाने खाली उतरणारी वाट गडाच्या माचीवर घेऊन जाते. गुप्त दरवाज्यातून खाली उतरत असतांना कातळात खोदलेले पाण्याचे टाके लागते. येथून थोडे खाली उतरल्यावर वाट उजवीकडे वळते. वाटेतच देवीचे एक पडके मंदिर आहे. मंदिराच्या समोरुन जाणारी ही वाट सरळ माचीवर जाते. या माचीवर पाण्याचा एक भला मोठा खोदीव बांधीव तलाव असुन त्याच्या काठावर एक घुमटवजा मनोरा आहे. अष्टकोनी हा तलाव साधाच पण त्याच्या एका कोनावर उभारलेल्या मनोऱ्याने त्याला वेगळेच सौंदर्य प्राप्त झाले आहे. मनोऱ्याच्या समोरील बाजूस पाण्याची दोन टाकी आहेत. टाक्याच्या वरील बाजुस एक कबर उघडयावर असुन दोन कबरी असलेला ढासळलेला दर्गा आहे. किल्ल्याच्या माचीला काही ठिकाणी तटबंदी आहे. या भागातुन बालेकिल्ल्याच्या तटबंदी बुरुजांचे व त्यावरील महिरपी व चर्याचे सुंदर दर्शन होते. माचीवर फेरफटका मारुन आपण तलावाला उजवीकडे ठेवून पुढे वर चढत जायचे. ही वाट पुन्हा आपल्याला उध्वस्त प्रवेशव्दाराच्या जवळ घेऊन जाते. येथे आपली दोन तासाची लळिंग माथ्याची गडफेरी पूर्ण होते. सर्व परिसर पाहून आल्या मार्गाने परत लळिंग गावात उतरावे. हमरस्त्यावर असलेला हा लळिंगचा किल्ला धुळे भेटीत आपण सहजपणे पाहू शकतो. महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक राजघराण्यांमध्ये खानदेशातील फारूकी घराणे एक मोठे राजघराणे. या घराण्याने खानदेशावर तब्बल दोनशे वर्षे राज्य केले. इ.स.१३७० मध्ये मलिक याने या फारूकी घराण्याच्या राज्याची स्थापना केली. इ.स.१३७० ते १३९९ या कालखंडात फारुखी घराण्यातील राजा मलिक याच्याकडे लळिंगचा ताबा होता. इ.स.१३९९ मध्ये मलिकच्या मृत्युनंतर त्याचा मोठा मुलगा नसीरखान याच्या ताब्यात लळिंगचा परिसर आला व हा भाग फारुकी राजवटीचे सत्ताकेंद्र बनला. नसीरखानने या किल्याला राजधानीचा दर्जा दिला व लळिंग ही खानदेशाची राजधानी झाली. मलिकनें आपल्या मोठया मुलास थाळनेर ऐवजीं हा किल्ला दिला यातच या गडाचे महत्व अधोरेखित होते. इ.स.१४०० मध्ये नसीरखानने असिरगड जिंकून तेथे बु-हाणपूर नावाचे शहर वसवले व त्याला राजधानी घोषीत केले. पुढे १४३५ मध्ये बहमनी सुलतान व नसीरखान यांच्यात लढाई होऊन त्यात नसीरखानचा पाडाव झाला. बहमनी सुलतानाने बुऱ्हाणपूर जाळून खाक केल्याने नसीरखानने परत लळिंग किल्ल्याचा आसरा घेतला पण बहमनी सरदार मलिक-उल-तुजार याच्या सैन्याने त्याचा पाठलाग करत लळिंग परिसर गाठला. त्या वेळी नसीरखान स्वत: गडाखाली उतरून २००० घोडदळ व असंख्य पायदळाच्या मदतीने बहमनी सैन्यावर तुटून पडला. लळिंगच्या पायथ्याला मोठी लढाई झाली पण त्यात नसीरखानाचा पराभव होऊन त्याला लळिंग किल्ल्यावर परतावे लागले. या युद्धात बहामनी सरदाराला ७० हत्ती व प्रचंड संपत्ती मिळाली. त्यामुळे लळिंग किल्ला घेण्याच्या फंदात न पडता ही लूट घेऊन तो बिदरला निघून गेला. हा पराभव नसीरखानाच्या जिव्हारी लागला व आजारी पडून १७ सप्टेंबर १४३७ रोजी लळिंग किल्ल्यावर मरण पावला. इ.स. १६०१ मध्ये फारुखी घराण्याचे राज्य संपवून मुघलांनी या किल्ल्याचा ताबा घेतला. मुघल साम्राज्याचा विस्तार बागलाण व खानदेशात झाल्यावर लळिंग हे त्यांचे मुख्य लष्करी केंद्र बनले. इ.स.१६३२ मध्ये मालेगावजवळील गाळणा किल्ला लळिंगच्या किल्लेदाराच्या शिष्टाईने मुघल अधिपत्याखाली आला. १६३२ मध्ये लळिंगचा मोगल किल्लेदार मीर कासिम हा होता. लळिंग जवळील गाळणा गड त्यावेळी निजामशाहीत होता आणि तेथील किल्लेदार महमुदखान याने गड शहाजीराजेंच्या ताब्यात देण्याचे ठरविले होते. ही बातमी खानदेशचा सुभेदार खानजमान याला लागल्यावर खानाने लळिंगचा किल्लेदार मीर कासिमला लिहिले कि महमुदखानाला बादशाही नोकरीत येण्यासाठी प्रवृत्त करा आणि किल्ला शहाजीच्या हातात जाऊ देऊ नका. मीर कासिमने हे महत्त्वाचे काम बजावून गाळणा किल्ला मोगलाईत सामील केला. सन १७५२ मध्ये मराठय़ांनी भालकीच्या लढाईत निजामाचा पराभव केल्यावर लळिंग मराठी साम्राज्यात सामील झाला. पेशव्यांनी गड मल्हारराव होळकरांच्या ताब्यात दिला व त्यांच्या अधिपत्याखाली लळिंगचा कारभार चालु लागला. इ.स.१८१८ मध्ये मराठी सैन्याचा इंग्रजांकडून पराभव झाल्याने लळिंग इंग्रजांच्या ताब्यात गेला. -------------सुरेश निंबाळकर